Byzantine Astronomy Η αστρονομία στο Βυζάντιο Χαρίτων Τομπουλίδης 4 Ιουνίου

Byzantine Astronomy Μια περίληψη σαν επίλογο δύο μηνών έρευνας και μιας παρουσίασης για την αστρονομία στο Βυζάντιο στο πρόγραμμα «Φυσικά» της 4ης Ιουνίου 2021 Χαρίτων Τομπουλίδης

Ποια τα ιδιαίτερα γνωρίσματα της επιστημονικής έρευνας και γνώσης στο Βυζάντιο;

1. Η διάσωση και μελέτη των κλασσικών και ελληνιστικών επιστημονικών συγγραμμάτων, παράλληλα όμως, και με επιφυλάξεις προς την επιστημονικότητα των συγγραμμάτων των «εθνικών» συγγραφέων. 2. Η στενή σχέση μεταξύ επιστήμης και θεολογίας. 3. Η έλλειψη εξειδίκευσης των βυζαντινών λογίων. 4. Η προτίμηση στην πρακτική πλευρά των επιστημών. 5. Η διάκριση ανάμεσα στις καθαυτό επιστήμες και στις ψευδοεπιστήμες. (Αστρονομία/Αστρολογία). Byzantine Astronomy

ΠΕΡΙΟΔΟΙ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΚΗΣ ΑΝΘΙΣΗΣ. ΠΡΩΙΜΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ (5ος-7ος ΑΙΩΝΑΣ).

Στην πρώιμη βυζαντινή περίοδο η Ελληνιστική επιρροή είναι φανερή, διότι είναι συχνές οι αναφορές σε εργασίες του Αριστοτέλη  (στο έργο του «Περί Ουρανού»), του Πλάτωνα («Τίμαιος») και της «Μεγίστης Σύνταξης» (Almagest) του Πτολεμαίου. Στο τέλος όμως της περιόδου αυτής είχαμε και τις πρώτες κριτικές στην κινηματική του Αριστοτέλη όπου μελετητές εισάγουν και καινούργιες έννοιες φυσικής.

ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ

1) Πάππος Αλεξανδρεύς (4ος αιώνας). Σχολίασε τον Πτολεμαίο και τον Διόδωρο Αλεξανδρείας. Έργο του η «Συναγωγή», αποτελούμενη από 8 βιβλία αριθμητικής και γεωμετρίας.

2)Υπατία (τέλη 4ου αιώνα). Από τις μεγαλύτερες μαθηματικούς της αρχαιότητας.

3) Πρόκλος (5ος αιώνας). Σπούδασε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου. Ήταν εθνικός και πολέμιος του Χριστιανισμού. Έγινε Σχολάρχης της Ακαδημίας στην Αθήνα. αποδεικνύει ότι η ευθύγραμμη κίνηση μπορεί να παραχθεί με τον συνδυασμό δύο κυκλικών κινήσεων.  Αυτό σημαίνει ότι η ταξινόμηση του Αριστοτέλη σε «ευθύγραμμη» και «κυκλική», δεν μπορεί να είναι η βάση της κινηματικής, αφού οι δύο κινήσεις σχετίζονται μεταξύ τους.

4) Ιωάννης Φιλόπονος (6ος αιώνας). Σπούδασε και αυτός στην Αλεξάνδρεια αλλά δίδαξε στην Κωνσταντινούπολη. Αγωνίστηκε κατά των απόκρυφων «επιστημών». Σημαντικό έργο του το «Περὶ τῆς τοῦ ἀστρολάβου χρήσεως καὶ κατασκευῆς». Έκανε κριτική στον Αριστοτέλη και τον νεοπλατωνικό φιλόσοφο Πρόκλο.

ΜΕΣΑΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ (8ος-10ος ΑΙΩΝΑΣ)

Την περίοδο αυτή κάνουν την εμφάνισή τους και οι Άραβες με μεγάλη πολιτισμική δραστηριότητα. Αραβικές πηγές αναφέρουν την παρουσία Βυζαντινών επιστημόνων στη Βαγδάτη και τη Δαμασκό, που από τις αρχές του 9oυ αιώνα έγιναν κέντρα καλλιέργειας των μαθηματικών, ειδικά της άλγεβρας, και της αστρονομίας. Το Βυζάντιο βρισκόταν σε συνεχή επαφή με το αραβικό χαλιφάτο αυτήν την περίοδο και η τεχνογνωσία τους, σε ειρηνικά ή πολεμικά έργα, όπως μαρτυρεί η περίπτωση του λεγόμενου υγρού πυρός, ήταν σε μεγάλο βαθμό κοινή. Byzantine Astronomy

Οι πιο γνωστοί αστρονόμοι και μαθηματικοί Byzantine Astronomy

1) Ιωάννης Δαμασκηνός (τέλη 7ου-αρχές 8ου αιώνα). Αν και είναι περισσότερο γνωστός ως θεολόγος, ο Ιωάννης Δαμασκηνός έγραψα έργα αστρονομικά, στα οποία μάχεται την αστρολογία, καθώς και έργα σχετικά με μετεωρολογικά φαινόμενα. Byzantine Astronomy

2) Λέων ο Μαθηματικός (9ος αιώνας) Από τους μεγαλύτερους επιστήμονες του Βυζαντίου. Σπούδασε στην Κωνσταντινούπολη. Έχοντας τεράστιες γνώσεις σε θέματα μαθηματικών και αστρονομίας, ορίστηκε σχολάρχης στην νεοϊδρυθείσα Σχολή της Μαγναύρας. Υπήρξε εφευρέτης του περίφημου οπτικού τηλεγράφου που ειδοποιούσε σε μικρό χρονικό διάστημα την Κεντρική Διοίκηση της Κωνσταντινούπολης για εισβολές στα σύνορα καθώς και κάποιων «αυτομάτων» στα Βυζαντινά Ανάκτορα. Παρά τις μεγάλες γνώσεις του φαίνεται ότι δεν ξέφυγε από αστρολογικές πεποιθήσεις κάτι για το οποίο κατηγορήθηκε από αρκετούς μαθητές του.

3) Φώτιος ο Μέγας και Αρέθας ο Πατρεύς (9ος αιώνας). Μαθητές του Λέοντα του Μαθηματικού. Κατέχουν και οι δύο εξέχουσα θέση ανάμεσα στους βυζαντινούς λογίους. Συνέβαλαν στην πρόοδο της επιστήμης κυρίως γιατί διέσωσαν αρχαία έργα προβαίνοντας στην αντιγραφή αρχαιότερων χειρογράφων.

4) Ήρων ο Βυζάντιος (10ος αιώνας). Ασχολήθηκε κυρίως με την μηχανική, για την κατανόηση της οποίας ήταν απαραίτητη και η γνώση προχωρημένων μαθηματικών. Μερικά έργα του είναι «Περί των της Γεωμετρίας και Στερεομετρίας ονομάτων» και «Υπόμνημα εις την αριθμητικήν εισαγωγήν». Τα έργα του ήταν γνωστά στην Δύση και χρησιμοποιήθηκαν από Δυτικούς λογίους. Byzantine Astronomy

YΣΤΕΡΟΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ (11ος-14ος ΑΙΩΝΑΣ).

Η αστρονομική γνώση, την τελευταία αυτή περίοδο του Βυζαντίου, πλουτίστηκε τόσο από την περσική αστρονομία όσο και από τη Δύση. Όμως, υπήρξαν αντιδράσεις, λόγω των συνομιλιών για την ένωση των Εκκλησιών. Η εποχή δείχνει ιδιαίτερο ενδιαφέρον στη διόρθωση των κανόνων του Πτολεμαίου και στη σύγκρισή τους με κανόνες που προέρχονταν από την Ανατολή, δηλαδή την Περσία, ή από άλλες παραδόσεις της Δύσης, όπως ήταν οι αραβικοί κανόνες του Τολέδου, οι Αλφόνσιοι κανόνες και οι εβραϊκοί κανόνες της Προβηγκίας. Πρώτος ο Γεώργιος Χιονιάδης γύρω στο 1300  μετέφρασε αραβικά και περσικά αστρονομικά κείμενα και πίνακες. Byzantine Astronomy

Οι πιο γνωστοί αστρονόμοι και μαθηματικοί. Byzantine Astronomy

1) Μιχαήλ Ψελλός (11ος αιώνας).  Ο πανεπιστήμονας Ψελλός δεν θα μπορούσε να μην έχει ασχοληθεί και με την αστρονομία. Κάποια αστρονομικά έργα του είναι:   «Αστρονομικά φαινόμενα», «Διδασκαλία Παντοδαπή», «Περὶ τοῦ μεγάλου ἐνιαυτοῦ» κτλ.

2) Ιωάννης Ιταλός (11ος αιώνας). Μαθητής του Ψελλού. Προέτασε την ορθολογική εξέταση των πραγμάτων. Καταδικάστηκε από την Εκκλησία ως αιρετικός. Στην πραγματικότητα η βασική τοποθέτηση του Ιταλού βρίσκεται πολύ κοντά στην διδασκαλία της διπλής αλήθειας, στην πεποίθηση δηλαδή ότι, σε πολλά θέματα της επιστήμης η ορθή λύση είναι ανεξάρτητη από την πίστη. Σημαντικό έργο του Ιωάννη Ιταλού είναι το «Απορίαι και λύσεις». Byzantine Astronomy

3) Ιωάννης Καματηρός (12ος αιώνας). Αξιωματούχος της Αυλής του αυτοκράτορα. Έγραψε δύο αστρονομικά έργα σε στίχους αφιερωμένα στον αυτοκράτορα Μανουήλ Α’ Κομνηνό καθώς και μια πραγματεία με θέμα την κατασκευή αστρολάβου.

4) Νεόφυτος Μοναχός (12ος αιώνας). Υπήρξε μαθηματικός ο οποίος χρησιμοποιούσε τα αραβικά ψηφία. Υπήρξε πηγή του διάσημου Ιταλού μαθηματικού Leonardo da Pisa, πιο γνωστού ως Fibonacci.

5) Νικηφόρος Βλεμμύδης (13ος αιώνας). Σημαντικό έργο του για τις φυσικές επιστήμες είναι η «Ἐπιτομὴ Φυσικῆς» στο οποίο σε 31 κεφάλαια πραγματεύεται διάφορα θέματα αστρονομίας, μετεωρολογίας, μαθηματικών κ.τ.λ. Μεταξύ άλλων περιγράφει και μια έκλειψη Σελήνης που βίωσε ο ίδιος στις 18 Μαΐου 1258. Byzantine Astronomy

6) Γεώργιος Παχυμέρης (13ος αιώνας). Καταγόταν από την Νίκαια της Βιθυνίας. Ήταν πολέμιος της ένωσης των Εκκλησιών. Σημαντικό επιστημονικό του έργο είναι το «Σύνταγμα των τεσσάρων μαθημάτων» στο οποίο περιλαμβάνονται βασικά στοιχεία του Quadrivium(Τετρακτύς), των τεσσάρων βασικών μαθημάτων: Αριθμητικής, γεωμετρίας, μουσικής και αστρονομίας.

7) Μάξιμος Πλανούδης (13 αιώνας).  Καταγόταν από την Νικομήδεια της Βιθυνίας. Ήταν, εκτός από σπουδαίος θεολόγος, και μαθηματικός, αστρονόμος και γνώστης της λατινικής γλώσσας. Σημαντικό έργο του είναι το «Ψηφιφορία(Αριθμητική) κατ’ Ινδούς την λεγομένην μεγάλην», στην οποία χρησιμοποιεί τα αραβικά στοιχεία. Επίσης, στο έργο του αυτό εμφανίζεται και ο αριθμός μηδέν για πρώτη φορά στο Βυζάντιο.

8) Γρηγόριος Χιονιάδης (13-14ος αιώνας). Γιατρός και αστρονόμος, αλλά και επίσκοπος της Τραπεζούντας. Ένας Λεονάρδο ντα Βίντσι της Ανατολής. Έγραψε μεταξύ άλλων, ένα σύντομο εγχειρίδιο Αστρονομίας, όπου εισάγει καινούργιες ιδέες από τον Αραβικό – Περσικό κόσμο.

9) Γεώργιος Χρυσοκόκκης (13-14ος αιώνας). Ήταν γιατρός που έζησε στα μέσα του 14ου αιώνα στην Κωνσταντινούπολη και ασχολήθηκε με θέματα ιατρικής, γεωγραφίας και αστρονομίας. Byzantine Astronomy

10) Θεόδωρος Μετοχίτης (13-14ος αιώνας). Καταγόταν από την Νίκαια της Βιθυνίας. Ήταν από τους σπουδαιότερους επιστήμονες του Βυζαντίου. Σχολίασε πολλά αρχαία επιστημονικά και όχι μόνο έργα, κυρίως του Αριστοτέλη. Κύρια συμβολή του ήταν ότι προσπάθησε να παρουσιάσει με απλό τρόπο τις επιστημονικές γνώσεις στον απλό κόσμο. Από τα σημαντικότερα επιστημονικά έργα του είναι το «Στοιχείωσις επί τη αστρονομική επιστήμη», η οποία αποτελείται από 91 βιβλία και πρόκειται για ένα αστρονομικό πρακτικό βοήθημα καθώς και το «Περί εκλείψεων ηλίου και σελήνης». Byzantine Astronomy

Ο Μετοχίτης πίστευε ότι η ενασχόληση με την αστρονομία προσφέρει την μεγαλύτερη απόλαυση στον άνθρωπο και η ενασχόληση του ανθρώπου με την επιστήμη γενικά δεν είναι αντίθετη με την πίστη αλλά αντίθετα ενισχύει την πίστη απέναντι σε προλήψεις. 11) Νικηφόρος Γρηγοράς (14ος αιώνας). Θεωρείται ο μεγαλύτερος αστρονόμος του Βυζαντίου. Καταγόταν από την Ηράκλεια του Πόντου και ήταν μαθητής του Μετοχίτη. Αργότερα εκάρη μοναχός και έλαβε μέρος σε αρκετές διπλωματικές αποστολές του Κράτους. Το αστρονομικό του έργο είναι σημαντικότατο.

Μερικά από τα σημαντικότερα συγγράμματά του είναι: «Πώς δει κατασκευάζειν αστρολάβον» , «Περί αστρονομίας», «Περί του σύμπαντος» και φυσικά «Το διορθωθέν Πασχάλιον» όπου τροποποιεί και διορθώνει το ιουλιανό ημερολόγιο. Ο Γρηγοράς παρουσίασε τα αποτελέσματα των ερευνών του στον αυτοκράτορα Ανδρόνικο Β’ Παλαιολόγο και τον Πατριάρχη Ησαΐα οι οποίοι πείστηκαν για την ορθότητα των υπολογισμών του. Αρνήθηκαν, όμως, να προβούν στην εφαρμογή του νέου ημερολογίου με την αιτιολογία ότι τυχόν υιοθέτησή του θα προκαλούσε μεγάλη σύγχυση στον αμαθή λαό.

Byzantine Astronomy

12) Θεόδωρος Μελιτηνιώτης (14ος αιώνας) Αστρονόμος και σακελλάριος της Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Υπήρξε υποστηρικτής του Γρηγορίου Παλαμά κατά την ησυχαστική έριδα και ήταν εναντίον της ένωσης της ορθόδοξης και καθολικής εκκλησίας. Έγινε ο διευθυντής της πατριαρχικής σχολής με τον τίτλο «διδάσκαλος τῶν διδασκάλων το 1360». Το έργο για το οποίο είναι κυρίως γνωστός είναι η «Τρίβιβλος» το οποίο δημιουργήθηκε πριν το 1352 και ασχολείται με τη μελέτη διαφόρων μαθηματικών και αστρονομικών προβλημάτων ενώ παραθέτει και ιδέες από πρωιμότερους βυζαντινούς αστρονόμους όπως ο Γεώργιος Παχυμέρης και ο Θεόδωρος Μετοχίτης. Byzantine Astronomy

Το 2ο βιβλίο είναι αφιερωμένο στον Κλαύδιο Πτολεμαίο του οποίου τους υπολογισμούς εξήγησε κατά τον τρόπο του Θέωνα του Αλεξανδρινού. Το 3ο βιβλίο ασχολείται με την περσική αστρονομία, και αντλεί πληροφορίες κυρίως από τον Γεώργιο Χρυσοκόκκη στο έργο του οποίου έκανε διορθώσεις σε πολλά σημεία, κυρίως σε ότι αφορά τα ζητήματα αστρολογίας για την οποία ο Μελιτηνιώτης τηρούσε σαφή στάση απόρριψης και διαχωρισμού της από την αστρονομία σε αντίθεση με τα γραπτά του Χρυσοκόκκη και την περσική παράδοση. Λόγω του παιδαγωγικού χαρακτήρα του έργου, είναι πιθανό πως χρησιμοποιήθηκε για την εκπαίδευση του βυζαντινού κλήρου σε θέματα αστρονομίας. Άλλα γραπτά του, ήταν μια ερμηνευτική μελέτη των ευαγγελίων, καθώς και ένα ποίημα σχετικά με την σωφροσύνη.

Νικηφόρος Χούμνος (13-14ος αιώνας). Γεννήθηκε στην Θεσσαλονίκη μεταξύ των ετών 1250 και 1255. Έλαβε επιμελημένη μόρφωση: σπούδασε ρητορική και φιλοσοφία και υπήρξε μάλιστα μαθητής του Γεωργίου (Γρηγορίου) του Κύπριου, μετέπειτα Πατριάρχη. Mετά το πέρας των σπουδών του εισήλθε στην αυτοκρατορική γραφειοκρατία. Ο Χούμνος ήταν παραγωγικός συγγραφέας, επηρεασμένος σε μεγάλο βαθμό από τους Κλασικούς, τους οποίους είχε σπουδάσει ως νεαρός μαθητής.

Τα έργα του, πολλά από τα οποία παραμένουν αδημοσίευτα, περιλαμβάνουν ρητορικά κομμάτια, όπως το εγκώμιο στον Ανδρόνικο Β’, καθώς και πραγματείες για την φιλοσοφία, ιδίως για τη θεωρία των στοιχείων, την μετεωρολογία, την κοσμολογία και την θεολογία. Από την εκτενή αλληλογραφία του, σώζονται 172 επιστολές. Στα φιλοσοφικά του έργα, ο Χούμνος αποδεικνύεται «ένθερμος και επιδέξιος» υπερασπιστής του Αριστοτέλη. Εντούτοις δεν ενστερνίζεται τον Αριστοτελισμό, αλλά ενδιαφέρεται μάλλον να παράσχει μια άκαμπτα λογική φιλοσοφική αιτιολόγηση για τα δόγματα που της χριστιανικής θεολογίας. Με τις επιθέσεις του στις πλατωνικές θεωρίες της ουσίας και της μορφής ή με την απόρριψη των θεωριών του Πλωτίνου περί ψυχής, ο Χούμνος προσπαθεί να αποδείξει την χριστιανική θεολογική διδασκαλία. Byzantine Astronomy

Η ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΩΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΣΤΗΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ.

Οι βυζαντινοί επιστήμονες διατήρησαν την αρχαία ελληνική γνώση στο χώρο της αστρονομίας, αλλά και την βελτίωσαν. Σε τι βαθμό; Το μέλλον θα δείξει. Πάντως:

1) Βελτίωσαν το Πτολεμαϊκό  σύστημα των κινήσεων των πλανητών και της Σελήνης αφαιρώντας τον εξισωτή που είχαν εισάγει οι αρχαίοι Έλληνες και προσθέτοντας πολλούς επίκυκλους που είχαν μεγαλύτερη ακρίβεια. 2) Υπολόγισαν τις παραλλάξεις της Σελήνης και βελτίωσαν τη μετάπτωση των ισημεριών από μία μοίρα στα 100 χρόνια του Πτολεμαίου, σε μία μοίρα στα 66 χρόνια, πολύ πιο κοντά στη σωστή μία μοίρα στα 72 χρόνια, κάτι που δείχνει ότι το επίπεδο της παιδείας τους ήταν πολύ υψηλό.

3) Εισήγαγαν: α) την ωθητική δύναμη (impetus, ενώθηση). β) τον νόμο της αδράνειας. γ) τη σωστή περιγραφή του νόμο της πτώσης των σωμάτων. 4) Ο νόμος των ίσων επιφανειών του Κέπλερ είναι παρών σε θεωρίες τους με ένα επίκυκλο. 5) Η κίνηση της Γης αναφέρεται σε κείμενα τους. 6) Έκαναν προτάσεις για τη διόρθωση του ημερολογίου λόγω μετάπτωσης των ισημεριών. Byzantine Astronomy